زبان و خط مادی
متاسفانه تا کنون از دورهی ماد که تا قبل از هخامنشیان دارای فرهنگ و تمدن شکوفایی بوده و اولین حکومت و امپراتوری را بوجود آوردهاند، هیچ اثر کتبی، چه لوحه و یا سنگ نبشته بدست نیامده است. فقط در لوحهها و نوشتههای آشوری و بابلی اشاراتی رفته است. در صورتیکه شاخهای از زبان آن دوره از مردم ایران بنام زبان تاتی تا هم اکنون باقی مانده و گروهی از مردم بدان سخن میگویند. در اطراف شهرستان دلیجان(دلیگان) و ناحیهی بویینزهرای قزوین بویژه در روستاهای ابراهیمآباد و سگزآباد و در گیلان در ناحیهی اسالم و بخصوص در روستاهای وفس و چهرگان و فرک و گورچان در منطقه اراک، مردم بزبان تاتی که شاخهای از زبان مادی است سخن میگویند اما بدبختانه در طول هزاران سال خط و الفبای این زبان متروک شده است و هیچ اثر نوشتهشدهای از زبان مادی تاکنون بدست نیامده؛ زیرا در ناحیهی ماد بویژه ماد بزرگ که طبق سند(استاد دیاکونوف روسی) محل تشکیل حکومت ماد بزرگ ناحیهای بین همدان و ری بوده یعنی سرزمینهای بین رودهای قرهچای و ابهررود و قمرود، هیچگونه کاوش و تحقیق و بررسی بعمل نیامده فقط کاوشهای مقدماتی روی تپه کیان و بویژه در سال 1934 میلادی بوسیله دانشمندان فرانسوی کاوشهایی روی تپه باستانی سیلک کاشان بعمل آمده که راهگشای دستیابی به فرهنگ و تمدن و هنر زمان ماد میباشد و حتی لوحهی گلینی پیدا کردهاند که دارای خط تصویری است و نقوشی روی آن منقوش است.
در دو سال پیش که برای تحقیق و فیشبرداری از زبان تاتی(مادی) به وفس و چهرگان رفته بودم، غار باستانی قلعهجوق بویژه شهر ویران شدهی اسرارآمیز روبروی آن توجهم را جلب کرد. مشخصات این شهر ویران شده از لحاظ طول و عرض جغرافیایی و نقشه و آدرسی که استاد دیاکونوف راجع به شهر بابلیان که بوسیلهی آشوریان ویران شده را داده است، مطابقت دارد و بدبختانه تا کنون حتی یک کلنگ باستانشناسی در این منطقهی باستانی زده نشده و اگر از این شهر باستانی و دهها شهر و شهرک دیگر در منطقهی ماد بزرگ(استان اراک) تحقیق و کاوش بعمل آید چه بسا نوشتهها و الواحی بدست آید که کمک فراوانی به شناخت هنر و فرهنگ دوره ماد بنماید. بدون شک یقین دارم که اگر از شهرهای ویران شده در بخشهای فرهان و چَرّا تحقیق و کاوش بعمل آید به نوشتههایی دسترسی پیدا خواهد کرد که از دورهی مادها باقی مانده و راه گشای خواندن زبان مادی و دستیافتن به الفبا و خط آن زبان خواهد گردید. اکثر دانشمندان و مورخین درباره زبان و خط مادی اظهار نظر کردهاند که به چند نمونه از آنها فقط اشاره میگردد.
استرابون (63 ق.م تا 19 میلادی) مورخ و جغرافیادان یونانی که به ایران سفر کرده است چنین میگوید. «مادها و پارسها زبان یکدیگر را میفهمیدند و زبانهای مادی و پارسی همانند بودند.» در صورتیکه میدانیم در کتیبهی بیستون یا بغستان تعداد زیادی واژههای مادی وجود دارد که به زبان و خط میخی پارسی نوشته شدهاند.
دارمستر(1849 تا 1894 میلادی) ایرانشناس فرانسوی و متخصص در زبانهای اوستایی عقیده دارد که اوستا در زمان مادها و به زبان مادی نوشته شده است و ادامه میدهد که زبان کردی مشتق از زبان مادی است.
نولدکه(1836 تا 1935 میلادی) در کتاب تاریخ ایران باستان اظهار نموده که اگر کتیبهای یا نوشتهای از دورهی ماد بدست آید از حیث خط و زبان مانند کتیبههای هخامنشی خواهد بود.
دیاکونوف دانشمند روسی در تاریخ ماد از صفحات 74 تا 93 در مورد فرهنگ و هنر زبان مادی بحث مفصل دارد و میگوید مادها و پارسها در همسایگی هم زندگی میکردند. زندگی همانند و مشترکی داشتند و زبان کتیبههای هخامنشی حاوی لغات مادی فراوانی است. و دهها اعتقاد و عقیدهی دانشمندان خارجی و ایرانی دیگر که بخاطر طولانی نشدن کلام از ذکر آنها خودداری میگردد.
دوباره در اینجا از تمام دانشمندان علاقمند به فرهنگ و هنر ایران بویژه از مسئولین دانشمند در زمینههای فوق استدعا دارد که طرح و برنامهای برای تحقیق و بررسی فرهنگ و تمدن باستانی ایران در ناحیهی اراک تنظیم نمایند، زیرا نویسنده این سطور تا کنون اسامی شهرها و شهرکهایی را که در هم فرو ریخته شدهاند ضبط و تا حدی بطور مقدماتی، تحقیقاتی روی آنها بعمل آورده که میتواند نقطه شروع این کار مهم باشد. همچنین یادآور میگردد که از هزاران واژه تاتی فیشبرداری شده و با اندوختهی کم و بضاعت ناچیز مشغول مقایسه با زبانهای اوستایی و پهلوی میباشم. از استادان محترم زبانشناس دانشگاه تهران و همهی علاقهمندان به زبان کهن ایرانی تقاضای کمک و یاری داشته و در صورت لزوم تمام فیشها تقدیم دانشگاه تهران و یا سایر فرزانگان زبانشناس خواهد شد. بلکه این مهم به انجام رسد.
منبع: محمدرضا محتاط، بررسی الفبا و خط در ایران و خوشنویسان اراک، چاپ اول،انتشارات کالج، 1370.
نام:روستای وفس