گویش وفسی جزو زبان های شمال غربی ایران می باشد. زبان های شمال غربی ایران، خود به هفت زیر گروه اصلی و تعدادی گروه فرعی تقسیم می شود که گویش وفسی جزو زیر مجموعه « تاتی » قرار می گیرد.

برای مطالعه و تحقیق بر روی گویش وفسی، لازمست که با گروه اصلی « زبان های تاتی» بیشتر آشنا شویم. خوشبختانه تا کنون تحقیقات و مطالعات بسیار زیادی بر روی زبان های تاتی(مادی) توسط محققان داخلی و خارجی انجام شده است که می تواند منبع بسیار خوبی برای علاقه مندان به گویش تاتی و وفسی باشد و خوشحالی بیشتر از این بابت که پروفسور دونالد استیلو مطالعاتی را مشترکاً بر روی زبان تاتی و گویش وفسی انجام داده است.

در این پست ابتدا مطالب بسیار کوتاهی درباره این گویش ذکر می شود و سپس منابعی برای مطالعات بیشتر معرفی می گردد.

 

گویش تاتی (Tati Language)

گویش تاتی مسلماً یكی از لهجه های قدیمی زبان فارسی است و اگر اقوال شرق شناسان و زبان شناسان را ملاك بدانیم آثاری از زبان قدیم اقوام ماد، در آن باقی مانده است.

این زبان در زمانهای گذشته، گسترش بیشتری داشته و به استناد شواهد عینی و پژوهشهایی كه انجام گرفته است زمانی همه ی اهالی آذربایجان، قزوین و طارم را فرا می‌گرفت. بعدها با اشاعه زبان تركی، تاتی كم كم از بین رفته و تنها ساكنان چند آبادی در سراسر دیار پیشین، این زبان را نگهداری و تا به امروز رسانده اند. از شمار تاتهای كنونی آمار درستی در دست نیست.

از پیشینه تاریخی و سیر تكوینی این زبان آگاهی چندانی در دسترس نیست، ولی می توان گفت به قول احمد كسروی، تاتی كنونی ادامه و بازمانده آذری است.

اورانسكی نوشته است كه كلمه تاتی، ظاهراً در آغاز بر نژاد و قبیله اطلاق می شده است. قبایل صحرانشین كه اكثراً ترك بوده اند مردم زراعت پیشه و تخته قاپو ایرانی زبان را كه در زیر انقیاد خویش درآورده بودند، تات می خواندند. برخی دیگر از دانشمندان زبان شناس كلمه تات را با تاجیك مربوط می دانند .

ملك الشعرا بهار نوشته است تات به معنای تازیك و تاجیك یعنی فارسی زبانان… ایرانیان از قدیم به مردم اجنبی تاجیك یا تاژیك می گفته اند، چنانچه یونانیان بربر و اعراب، عجم یا عجمی گویند. این الفاظ در زبان دری تازی تلفظ شده و رفته رفته خاص اعراب گردید. ولی در توران و ماوراءالنهر، لهجه های قدیم باقی مانده که در آنها به اجانب، تاجیك می گفتند. لفظ تات در كتیبه های مورخان - قرن هشتم م - آمده است و تاریخی طولانی و پیچیده ای دارد و تغییرات در معنی آن راه یافته و مثلاً به ملل تحت استیلای تركان و بالاخص - در دوره استیلای تركان بر ایران - به ایرانیان اطلاق شده است.

بالاخره لفظ تات به گروه هایی از مردم ایرانی نژاد ساكن ایران و قفقاز اطلاق شده است كه به لهجه های تاتی تكلم می كنند.

نكته دیگری كه باید بر آن توجه داشت این است كه در زبان تركی، تات به معنی لذت و مزه نیز آمده است.

علمی ترین بررسی ها را درباره لهجه های تاتی كه بازمانده زبان پیشین آذربایجان است، احسان یار شاطر در كتاب دستور زبان لهجه های تاتی جنوبی، انجام داده است.

 

یوسف علیخانی، نویسنده ی تات زبان، در سایت قابیل می گوید:« نگارنده این سطور پس از تحقیقات بسیار در محدوده جغرافیایی این زبان به این نتیجه دست یافته است كه می توانیم تاتی را در سلسله جبال البرز از شرق به غرب، ‌تاتی سمنانی،‌ تاتی لواستانی، ‌تاتی ساوجبلاغی، ‌تاتی طالقانی، تاتی الموتی،‌ تاتی مراغی،‌ تاتی رودبارمحمد زمان خانی(رودبار شهرستان كنونی)،‌ تاتی رودباری( رودبار زیتون)، تاتی شاهرودی( خلخال) و تاتی هرزنی بدانیم. در عین حال گویش تنكابنی و گویش اشكوری و گیلكی و مازنی را باید در شمال رشته كوه های البرز به این مجموعه افزود... تاتی تاكستان و شالی و بویین زهرا و وفسی نیز به گونه ای در این مجموعه جای می گیرند كه خود بحثی مفصل می طلبد. جدا از حدود جغرافیایی ایران،‌ بسیاری از مردم جمهوری آذربایجان و چچن نیز به گویش تاتی سخن می گویند».

 

سایت میراث فرهنگی و گردشگری استان مرکزی در صفحه ی مردم شناسی خود و تحت عنوان « زبان» نوشته است:

زبان تاتی ( وفس)

درباره گویش عراقی (اراكی) باید گفت كه قبل از پیدایش شهر فعلی اراك، در نقاط مختلف این استان، لهجه های متفاوتی وجود داشت؛ از جمله گویش « تاتی » در منطقه وفس، لهجه مردم شرا (چرّا) و كزاز و سربند، كه هر كدام در صورت و آوا تفاوتهایی با هم داشته و دارند؛ پس از بقای شهر اراك و مهاجرت و اسكان گروه های مردمی با لهجه‌های متفاوت در این ناحیه، یك ترکیب خاصی از لهجه های مختلف به وجود آمد كه تا پیش از پیدایش رادیو، سینما و تلویزیون متداول بود، اما با پیدایش رسانه های گروهی و تسلط زبان (لفظ قلم) با لهجه تهرانی و زبان رسمی دولتی، گویش محلی كم كم فراموش گردید و اینك مردم اراك تا حدی بدون لهجه بوده و كتابی یا تهرانی سخن می گویند. ولی در روستاهای اطراف و خود شهر محاوره پیرمردان و پیر زنان همان لهجه قدیمی می باشد كه بیشتر لغات و الفاظ ریشه در زبان اوستایی و پهلوی داشته كه امروزه در حال نابودی و از بین رفتن است و ضرورت دارد برای حفظ و نگهداری واژه های اصیل و سره قدیمی به روستاها و در بین عشایر رفته و به جستجوی آن پرداخت، تا براین گنجیه ادب دست یافت.

 

در دایره المعارف آزاد ویکی پدیا آمده است:

 

زبان‌های تاتی‌تبار (Tatic)

از دسته زبان‌های ایرانی شاخه شمال‌غربی و بازمانده یکی از گویشهای مادی هستند. گویش‌های این زبان روزگاری از شمال ارس تا سمنان گسترده بود ولی امروزه با ترک‌زبان و فارس‌زبان شدن بخشی از شمال‌غربی ایران تنها جزیره‌هایی از گویشهای تاتی در منطقه بجا مانده است. بزرگترین این جزیره‌ها در منطقه تاکستان استان قزوین دیده می‌شوند. تاتی تاکستان یکی از کهن‌ترین زبان‌های ایرانی است که از دیدگاه زبان شناسی، ارزش ویژه‌ای دارد. بیشترین آمار جمعیتی تات‌های ایران متعلق به دو شهرستان کهن تاکستان و بوئین ‌زهرا می ‌‌باشد. تاکنون هیچ آمار رسمی در مورد تات‌های این دو منطقه ارائه نشده است. تات‌های این منطقه که به تات‌های جنوب شهرت یافته اند، در شهرها و روستاهای زیر زندگی می‌کنند:

 

v     در شهرستان تاکستان، شهر تاکستان و در بخش اسفرورین، شهر اسفرورین و روستای قرقسین، تات زبان اند.

v     در شهرستان بوئین زهرا، شهرهای شال، دانسفهان و روستاهای خیارج، خوزنین، خروزان، ابراهیم‌آباد و سگزآباد و … تات زبان اند.

v     تاتهای خلخال، جیرنده، کلور، طارم، عنبران، میناباد، میرزانق، کلش، سروآباد، پیله‌زیر، پیله‌رود، جید، لرد، شاهرود، تولش، عنبران علیا، لنکران و ماسالی جمهوری آذربایجان.

به طور کلی زنجیره مناطق تات‌نشین از شهر تاکستان شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی ادامه می‌‌یابد و در نهایت در شهرستان بوئین زهرا به روستای تاریخی سگزآباد پایان می‌یابد.

 

v     در استان مرکزی (منطقه وفس) نیز روستاهای وفس، چهرقان، گورچان و فرک به زبان تاتی صحبت می‌‌نمایند. این روستاها به فاصله 100 تا 120 کیلومتری شهر اراک و در شمالی‌ترین نقطه استان مرکزی واقع شده اند. مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و شغل مردم روستاها کشاورزی، باغداری و دامداری است که به دلیل مواجه شدن با کمبود آب و عدم توجه مسئولین به نیاز مردم و نیروهای انسانی جوان، به شدت روستها خالی از سکنه می‌‌شوند و در شهرهای مانند تهران، قم، اراک، کرج و ... سکونت می‌‌نمایند.

 

در این میان از مهمترین و دست نخورده‌ ترین گویش تاتی یعنی گویش اشتهاردی که در استان تهران قرار دارد نام برده نشد حال آنکه طبق کتاب تات نشینهای بلوک زهرا، نوشته جلال آل احود این گویش شاید خالصترین گویش زبان تاتی باشد چون منطقه اشتهارد که در سر راه کرج به بویین زهرا در 80 کیلومتری کرج و 25 کیلومتری بویین زهرا قرار دارد به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچ نشینهای ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده اند.

 



تاريخ : دوشنبه دوم فروردین 1389 | 8:5 | نویسنده : علیرضا باباجانی |
.: Weblog Themes By VatanSkin :.